Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt
Niemiecki obóz dla polskich dzieci 

Domyślna treść artykułu.


W każdym nowo utworzonym artykule pokaże się wpisany tutaj tekst. Wpisz więc tutaj domyślną treść nowego artykułu lub instrukcję dodawania nowego artykułu dla swojego klienta.

WYNIK KWEREND

03 lutego 2022

WYNIKI KWEREND 

Kontynuując poszukiwania mające na celu odnalezienie wszelkich, choćby 
najmniejszych poobozowych śladów, które byłyby pomocne w rekonstrukcji po-wojennej 
historii obozu, poprosiłam Pana Sławomira Gawlika, pracownika Muzeum Tradycji 
Niepodległościowych, instytucji partnerskiej w ramach projektu, o zebranie danych na 
temat: 4 krzeseł z obozu, oddziałów Armii Czerwonej stacjonującej w poobozowych 
budynkach, jednego ze zdjęć z zasobów MTN oraz osiedla, które zostało wybudowane 
w miejscu dawnego obozu.  
Wyniki prac historyka z MTN poniżej. Mogą stanowić bazę do dalszych poszukiwań dla 
specjalistów oraz entuzjastów historii. Pomimo zakończenia projektu, kontynuujemy je, 
m.in. w Centralnym Archiwum Wojskowym (CAW).  

(Urszula Sochacka – kierownik projektu) 

 

Opis kwerendy dot. 4 krzeseł pochodzących z obozu przy Przemysłowej, 
będących na stanie Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi: 

Celem zebrania informacji na temat 4 krzeseł, które w okresie okupacji trafiły do obozu 
dla polskich dzieci na Przemysłowej w Łodzi, ze względu na lokalizację Febryki Mebli w 
Strzegomiu/Striegauer Stuhlfabrik (aktulanie w granicach woj. dolnośląskiego), 
wysłałem zapytanie do Archiwum Państwowego we Wrocławiu.  
W odpowiedzi otrzymałem informację, iż w Oddziale Archiwum w Kamieńcu 
Ząbkowickim (Plac Kościelny 4, 57-230 Kamieniec) zachowały się akta zespołów: 
84/782/0 Inspekcja Przemysłowa w Świdnicy oraz 84/544/0 Akta miasta Strzegomia, w 
których znajdują się jednostki aktowe dotyczące funkcjonującej na terenie Strzegomia 
firmy Striegauer Stuhlfabrik (Ernst Jaekel Stuhlfabrik). Materiały archiwalne z lat 1883-
1944 obejmują między innymi: dokumentację techniczną (projektową) budynków 
fabrycznych, korespondencję dotyczącą zagadnień związanych z BHP w zakładzie 
pracy oraz regulaminy pracy. 
Równoczesne poszukiwania publikacji w ww. temacie, w bibliotece muzealnej MTN w 
Łodzi, nie przyniosły oczekiwanego rezultatu.  
Po wytypowaniu placówek zagranicznych, wysłałam zapytania do: Bundesinsitut für 
Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa, Stadtarchiv Lübbeck (z 
archiwum w tym mieście od 1966 współpracują osoby dawniej zamieszkujące 
Strzegom), Schlesischen Museum zu Görlitz, Bundesarchiv in Berlin oraz Verband der 
Deutschen Möbelindustrie e.  
Na pytanie o dostępność materiałów dot. Striegauer Stuhlfabrik, otrzymałem informacje 
(z Stadtarchiv Lübbeck, Schlesischen Museum zu Görlitz, Lansarchiv Nordhein 
Westfalen,  Bundesinsitut für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen 
Europa), które niestety nie uzupełniły o dodatkowe informacje wiedzy o okolicznościach 
transportu krzeseł Striegauer Stuhlfabrik do obozu dla polskich dzieci na Przemysłowej 
w Łodzi.  

Opis kwerendy dot. oddziałów Armii Czerwonej stacjonujących po zakończeniu 
wojny w dawnych budynkach obozowych:  

Celem odnalezienia np. zdjęć dokumentujących teren dawnego obozu na 
Przemysłowej, w okresie, gdy w dawnych zabudowaniach obozowych stacjonowały 
oddziały Armii Czerwonej, w pierwszej kolejności postanowiłem zidentyfikować ww. 
oddziały. Szczątkowych informacji dostarczył przegląd publikacji w temacie Armii 

Czerwonej w Łodzi, wykonany w bibliotece muzealnej MTN w Łodzi, który objął 
nastepujące książki:  
“Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945" autorstwa Bolesława Dolaty i 
Tadeusza Jurgi, Warszawa 1977 (odnosząca się do sprawy wyzwolenia miasta Łodzi w 
dniu 19 stycznia 1945 roku). 
„Rok 1945 w Łodzi. Studia i szkice” pod red. Joanny Żelazko, Łódź 2008 (informacja m. 
in. o 18 pułku NKWD). 
Przemysław Waingertner, “Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską” (1945-1949), 
Łódź 2019. 
“Tajemnice walizki generała Sierowa. Dzienniki pierwszego szefa KGB 1939-1963”, 
Wydawnictwo REA-SJ.  
Celem dalszych poszukiwań, na podstawie informacji pozyskanych z ww. publikacji, 
wytypowałem wojskowe ośrodki archiwalne pod kątem możliwości uzyskania 
materiałów dotyczących jednostek radzieckich stacjonujących w Łodzi w 1945 roku. 
Wystosowałem zapytanie do Pracowni Informacji Naukowej Centralnego Archiwum 
Wojskowego Biura Historycznego odnośnie jednostek polskich rozlokowanych w rejonie 
Marysina i Arturówka oraz materiałów dotyczących jednostek radzieckich 
stacjonujących w Łodzi, oraz zapytanie do prof. Witolda Jarno odnośnie materiałów 
dotyczących jednostek Armii Czerwonej stacjonujących w Łodzi. Skontaktowałem się z 
Centralnym Archiwum Wojskowym i Archiwum Wojskowym w Oleśnicy odnośnie 77 
paplot z $ DAPlot stacjonującego na Marysinie.  
Ogólne zapytanie w sprawie materiałów dotyczących jednostek Armii Czerwonej 
stacjonujących w Łodzi w 1945 roku wystosowałem do wytypowanych wcześniej 
instytucji archiwalnych znajdujących się na terenie Federacji Rosyjskiej potencjalnie 
dysponujących zbiorami dokumentacji wojskowej jednostek armii ZSRR: 
- Rosyjskiego Państwowego Archiwum Wojskowego/RGVA w Moskwie przy ulicy 
Admirała Makarowa, 
- Archiwum Państwowego Federacji Rosyjskiej/GRAF, 
- Archiwum Zarządu Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej dla 
Sankt Petersburga i Obwodu Leningradzkiego (Archiwum UFSK SPb).  
Zrezygnowalem z wysyłania zapytania mailem na rzecz tradycyjnej korespondencji do 
wcześniej wytypowanych:  
- do Rosyjskiego Archiwum Ministerstwa Obrony Rosyjskiej Federacji w Podolsku 
k. Moskwy, 
- do Archiwum Państwowego Federacji Rosyjskiej w Moskwie. 

Opis kwerendy dot. zdjęcia będącego częścią zasobów MTN, prezentującego 
moment rozdzielania chleba (jak możemy przeczytać z muzealnego opisu 
zdjęcia): 

Ponieważ ww. zdjęcie robi wrażenie “ustawianego”, a ujęte na nim postaci są dobrze 
widoczne, zostałem poproszony o przeprowadzenie identyfikacji prezentowanych na 
fotografii osób oraz miejsca. Konsultacje z głównym Inwentaryzatorem MTN dot. fot. I-
11365 nie przyniosły rezultatów. Podobnie się miało z próbą znalezienia materiałów 
dotyczących zdjęcia I-11365 na stronach internetowych United States Holocaust 
Memorial Museum Archives.  

Opis kwerendy dot. dokumentacji fotograficznej terenu dawnego obozu dla dzieci 
polskich przy ul. Przemysłowej w Łodzi z lat 40-tych i 50-tych XX w. - dawnego 
osiedla im. Włady Bytomskiej: 

Poszukiwanie dokumentacji ikonograficznej i archiwalnej w Dziale Zbiorów i w bibliotece 
MTN zaowocowało odnalezieniem następujących publikacji oraz informacji:   
Albumy Łodzi: „Łódź” autor Jan Koprowski, Warszawa 1964 (zdj. 45, Osiedle im. Włady 
Bytomskiej, zdjęcia m.in. Eugeniusza Hanemana i Zbigniewa Jarzyńskiego; późniejsze 
albumy Łodzi z lat 1971 i 1973 ze zdjęciami autorstwa Z. Matuszewskiego). 
W pozycjach pt. „Łódź w latach 1945-1960” pod red. Edwarda Rosseta są zdawkowe 
informacje (w formie szkiców) dot. zmian zagęszczenia tkanki urbanistycznej w okolicy 
ul. Tokarzewskiego (brak zdjęć z okresu lat 50-tych XX w.). 
W publikacji Sylwii Kaczmarek, “Struktura przestrzenna warunków zamieszkania w 
Łodzi”, Łódź 1996 jest wzmianka o etapach powstawania współczesnej zabudowy 
miejskiej opracowanych przez Biuro Programowania i Projektowania Rozwoju Łodzi.  
Zapytania dot. interesującego mnie zagadnienia wysłałem także do Pana 
Ciarkowskiego, pracownika naukowego UŁ oraz do Pana Bolesława Polewczyka jako 
osoby, która ma wiedzę odnośnie tkanki urbanistycznej Łodzi sprzed kilkudziesięciu lat i 
rekonstruował np. makietę Lizmannstadt Getto znajdującą się na Stacji Radegast.  
Ww. poszukiwania nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.  

(kwerendy przeprowadził Sławomir Gawlik - kustosz oraz bibliotekarz MTN) 

 

                                           NAGRANIA DŹWIĘKOWE Z PROCESU EUGENII POL

IPN Ld 573/1 t. 1-24 - nagrania dźwiękowe z procesu przed Sądem Wojewódzkim w 
sprawie karnej przeciwko: Pol/Pohl Eugenia, wychowawca i nadzorca niemieckiego 
obozu dla dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej w Łodzi - opis:                                                                                       

IPN Ld, 503/106, t. 1-23, Akta w sprawie karnej przeciwko: Pol/Pohl Eugenia, wychowawca i 
nadzorca niemieckiego obozu dla dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej w Łodzi, oskarżona o 
uczestnictwo w zabójstwach oraz fizyczne i psychiczne znęcanie się nad więźniami obozu, tj. o 
czyny z art. 1 pkt 1 Dekretu PKWN z dnia 31-08-1944 r. oraz IPN Ld 504/1 t. 1-23, Akta 
śledztwa przeciwko: Pol Eugenia, imię ojca: Jan, data urodzenia 23-02-1923, podejrzanej o to, 
że w latach 1942-1944 jako nadzorczyni w obozie pracy przymusowej dla dzieci i młodzieży w 
Łodzi brała udział w zabójstwach osadzonych, tj. o przestępstwo z art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 
31-08-1944r. – ww. wartościowe pod wieloma względami dokumenty procesowe, w formie 
pisanej/drukowanej, nabierają dodatkowego wymiaru, gdy zestawić je z nagraniami 
dźwiękowymi z procesu (IPN Ld 573/1 t. 1-24).                                                                                                                                       

Odnalezienie nagrań jest możliwe, dzięki IPN-owskiej przeglądarce, dostępnej na miejscu w 
instytutowych czytelniach. Przy sygnaturach znajdziemy krótki opis zawartości nagrań. Niestety 
ich słaba jakość techniczna (fragmenty są słabo słyszalne lub niesłyszalne – powodem może 
byc miejsce ustawienia sprzętu rejestrującego w sali sądowej, wiek taśm lub ich niefachowe 
przechowywanie/zbyt późne zabezpieczenie w formie plików elektornicznych), brak chronologii 
(kolejne numery plików nie odpowiadają kolejności źródłowych taśm), objętość (każdy z plików 
trwa średnio ok. 1 godzinę, a najczęściej na sygnaturę składają się 2 pliki dźwiękowe), brak 
transkrypcji (przesłuchiwałam je przez wiele miesięcy, także z racji ładunku emocjonalnego, jaki 
ze sobą niosą) oraz zaporowa cena ewentualnego udostępnienia (4zł/1 minutę, co przy 
materiale o objętości ok. 48-godzin…) są dużą przeszkodę, jednak, w mojej opinii, stanowią 
bardzo wartościowy materiał archiwalny, który może być interesujący zarówno dla historyków, 
jak i dla specjalistów innych dziedzin, z psychologiami i socjologami w pierwszej kolejności.

 
Oddają atmosferę panującą w sali sądowej i pozwalają próbować wyobrazić sobie przebieg 
rozprawy (układ przestrzenny miejsca, lokalizację osób uczestniczących, ich zachowanie, rytm 
kolejnych przesłuchań), ale przede wszystkim o wiele lepiej niż materiał w formie 
pisanej/drukowanej ujawniają strategie dyskursywne stosowane przez uczestników rozprawy. 

Na naszej stronie prezentujemy fragment nagrania dźwiękowego (Ld_573_1_t. 20, strona 1., 
TC początkowy: 15’10” – źródło – Archiwum IPN), dzięki któremu możemy uczestniczyć w 
procesie przeciwko Eugenii Pol, w momencie składania pierwszych zeznań przez biegłego 
Romana Hrabara. Bezpośrednio przed udostępnianym fragmentem, świadek przedstawia się 
jako 63-latek, doktor nauk politycznych PAN, adwokat. W wybranym przeze mnie fragmencie dr 
Hrabar jest pytany o kwestie związane z nazwą obozu, m.in. komentuje też pismo Pohla do 
Heydricha, w zakresie dot. nielicującej z powagą funkcji SS-mana czynności pilnowania małych 
dzieci w obozie. Wspomniany dysonans jest bardzo ważny w kontekście nie-zaszeregowania 
obozu przy Przemysłowej do obózów nie-koncentracyjnych. Dla porównania – udostępniamy 
także skan wspomnianego dokumentu, który można także znaleźć na naszej stronie w zakładce 
“Rekonstrukcja historii obozu”:
https://www.obozprzyprzemyslowej.pl/rekonstrukcja-historii-
obozu-2  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

30.05.1942 
Dotyczy: Urządzenia obozu dla młodocianych polskiego pochodzenia.  
[…] 
Do 
Szefa Policji Bezpieczeństwa i SD 
SS-Obergruppenführer Heydrich, 
albo zastępcy pełniącego funkcje 
[…] 
Na poczynione przez Pana propozycje w piśmie z dnia 23.5.41 […] – przejęcia opracowania 
budżetu i budowy młodzieżowych obozów ochronnych wyraziłem zgodę pismem z dnja 18.6.41 
[…]  
Założyłem przy tym, że do wymienionych obozów będą kierowani młodociani tylko o dolnej 
granicy wieku lat 16. […]  
Z tego wnoszę, że Pan uważa za niezbędnie potrzebne urządzenie oddzielnego policyjnego 
obozu przejściowego dla młodszych dzieci polskich […]  
Taki obóz różni się zupełnie od zwykłych obozów młodzieżowych dla wychowanków w wieku 
powyżej 16 lat. Użycie członków Jednostki-SS do wychowania i pilnowania dzieci jest w żaden 
sposób nie do przyjęcia.  

 

(Urszula Sochacka - kierownik projektu)